HET SCHITTERENDE SCHERM, 50 JAAR JOURNAAL

Documentaire van Pieter Fleury over de journalistieke keuzes van een nieuwsinstituut


(Download als PDF)

Meer dan vijftig uur archiefmateriaal. Interviews met alle sleutelfiguren uit het verleden. En dagenlange cameraregistraties achter de schermen - op de redactievloer en op locatie. Dat is de basis van de documentaire Het Schitterende Scherm, 50 jaar Journaal van documentairemaker Pieter Fleury. Een film die de kijker inzicht verschaft in de journalistieke keuzes en afwegingen van het Journaal in de afgelopen 50 jaar. Het Schitterde Scherm is te zien op de 50e verjaardag van het NOS Journaal, 5 januari 2006, van 20.35-21.55 uur op Nederland 1.

Twee jaar geleden kreeg Pieter Fleury een verzoek van de hoofdredactie van het NOS Journaal om, geheel naar eigen inzicht, een documentaire te maken over het Journaal ter gelegenheid van het 50-jarig bestaan. Wat volgde was een lange zoektocht naar archiefbeelden, uitgebreide gesprekken met oud-hoofdrolspelers en talloze uren cameraregistratie achter de schermen van het Journaal. Het resultaat: 50 jaar historie van hét nieuwsinstituut van Nederland in 80 televisieminuten. Fleury laat de kijker een reis door de tijd maken en snijdt thema’s aan als het ontzag van het Journaal voor het Koningshuis, de afhankelijkheid van de Rijksvoorlichtingsdienst en de weinig kritische houding van de journalistiek ten opzichte van de politiek tijdens de Koude Oorlog. En steeds stelt hij dezelfde vragen: ‘Hoe komt de nieuwsselectie van het Journaal tot stand en welke overwegingen en beperkingen spelen daarbij een rol?’ De conclusie: het Journaal heeft de afgelopen 50 jaar regelmatig gebalanceerd op de scheidslijn van selectie en (zelf)censuur.

Zo laat Fleury onder meer zien hoezeer de berichtgeving van het Journaal in de beginjaren werd beïnvloed door de omroepverenigingen. De inhoudelijke verantwoordelijkheid voor het Journaal lag de eerste jaren zelfs feitelijk bij de omroepen. Ook toont Fleury beelden van lynchpartijen door de opstandelingen in Hongarije in ’56, die het NOS Journaal destijds niet uitzond onder invloed van het politieke klimaat. En het bekendste voorbeeld van overheidsbemoeienis vormt de Greet Hofmans-affaire.

Om antwoorden te vinden op zijn vragen over de nieuwskeuzes van het Journaal en de overwegingen die daarbij een rol spelen, sprak Fleury met alle hoofdrolspelers uit de afgelopen 50 jaar. Hij interviewde alle nog levende oud-hoofdredacteuren: Ed van Westerloo, Peter Brusse, Gerard van der Wulp en Nico Haasbroek. Over de beginperiode van het Journaal, de jaren ’56 tot ’74, toen de inmiddels overleden Carel Enkelaar en Dick Simons aan het roer stonden, sprak hij met andere sleutelfiguren als Milo Anstadt, Joop van Zijl, Rien Huizing en Fred Emmer.

Het Schitterende Scherm blijft niet hangen in het verre verleden. Tijdens het draaien van de documentaire werd cineast Theo van Gogh vermoord en dat heeft de film sterk beïnvloed, aldus Fleury. “Het was een tijd waarin de maatschappelijke verwarring ook de redactie van het Journaal overspoelde, en ik kon dat van dichtbij met de camera volgen. De dilemma’s die een rol speelden bij de verslaggeving van de moord en de hele nasleep ervan, heb ik heel uitvoerig in beeld kunnen brengen. Dit heb ik onder meer gedaan door een redacteur van Marokkaanse afkomst te volgen die de Journaalredactie was komen versterken. Zo krijgt de kijker inzicht in de manier waarop keuzes tot stand komen bij een nieuwsinstituut als het Journaal. Waarom ik dat wil laten zien? De kijker krijgt via het Journaal vaak niet de rauwe feiten voorgeschoteld en zeker niet alle achtergronden en nuances. Er is altijd sprake van selectie en het is altijd enigszins gepolijst. Dat is niet erg, het kan zelfs niet anders, maar ik vind het wel belangrijk dat de nieuwsconsument zich daarvan bewust is. Joop van Zijl zegt het in de documentaire zo: ‘Het Achtuur Journaal is niet louter een nieuwsbulletin, het is een televisieprogramma. We mogen de feiten niet verdraaien, maar wel interpreteren’.”


Het Schitterende Scherm, 50 jaar Journaal

Uitzending: 5 januari 2006, 20.35-21.55 uur bij de NOS op Nederland 1
Een film van Pieter Fleury
Producent: Frank van Reemst
Research: Els Lansdorp, Hans van den Berg
Montage: Erik Disselhoff